BT-2

Historia produkcji

W 1931 Związek Radziecki zakupił w Stanach Zjednoczonych dwa eksperymentalne kołowo-gąsienicowe, czołgi M1930 zaprojektowane przezWaltera Christiego. Transakcja ta miała nieco sensacyjne kulisy. Czołgiem Christiego zainteresowana była również Polska. Już jesienią 1929 do USA pojechała delegacja oficerów broni pancernej w celu zapoznania się z pojazdem. W marcu 1930 podpisano kontrakt na dostawę jednego czołgu. Miał on być dostarczony do czerwca 1930. Przewidziano również możliwość zakupu, za sumę 90 000 USD, praw do produkcji seryjnej w Polsce. Christie nie wywiązał się z umowy. Przeciągał termin wydania zamówionego czołgu. W październiku 1930 kiedy polska komisja odbiorcza przyjechała po zamówiony pojazd oświadczył, że nie wyda go jeśli nie otrzyma natychmiast pełnej opłaty licencyjnej. Polacy zetknęli się tam również z ubranymi po cywilnemu oficerami radzieckimi. Później okazało się, że Christie kilkanaście dni po zawarciu umowy z Polską, zawarł podobny kontrakt z ZSRR. Wywiązał się z niego w pełni. W grudniu 1930 wysłał półlegalnie oba pojazdy do ZSRR. Złamał w ten sposób zakaz eksportu czołgów bez zgody Departamentu Stanu i Departamentu Wojny USA. Polska odzyskała później wpłacone sumy, a także zainkasowała kary umowne. Zamiast czołgu Christiego, zakupiony został brytyjski czołg Vickers 6-ton Mark E. Christiem zainteresowało się FBI.

Dostarczone pojazdy, pod oznaczeniem BT-1, zostały poddane próbom technicznym. Już w październiku 1931 były gotowe trzy pierwsze, nieuzbrojone prototypy BT-2, a w 1932 rozpoczęła się produkcja seryjna tych czołgów.

BT-2 z trzema karabinami maszynowymi

Warianty

• BT-1 – oznaczenie było stosowane w dwóch przypadkach. Jako oznaczenie dwóch oryginalnych pojazdów Christiego, zakupionych w USA. Czasami również jako oznaczenie seryjnych czołgów BT, uzbrojonych wyłącznie w karabiny maszynowe. Wozy wyposażone w armatę 37 mm, nazywano wtedy BT-2.
• BT-2 – pierwsza wersja produkowana seryjnie. Wyposażona była w kilka wariantów uzbrojenia:
  • dwa karabiny maszynowe DT kal. 7,62 mm, umieszczone we wspólnym jarzmie umieszczonym w osi symetrii wieży.
  • trzy karabiny maszynowe DT. Dwa we wspólnym jarzmie pośrodku wieży i jeden umieszczony w osobnym jarzmie kulistym po prawej stronie wieży.
  • jedno działo B-3 (5K) 37 mm L/50.
  • jedno działo kal. 37 mm w zmodernizowanym jarzmie i karabin maszynowy w bocznym jarzmie kulistym.

Czołgi były napędzane silnikami gaźnikowymi M-5. W latach 1931-1933 wyprodukowano 623 egzemplarze w tym 260 uzbrojonych jedynie w karabiny maszynowe.

• BT-3 - pojazdy BT-2 wyposażone w koła jezdne tłoczone z blachy stalowej.
• BT-4 - czołgi dwuwieżowe uzbrojone w dwa karabiny maszynowe. Wieże były identyczne z zastosowanymi w czołgu T-26 model 1931. Nie jest znana liczba wyprodukowanych egzemplarzy.
• BT-5 - wersja z powiększoną, dwuosobową, wieżą wyposażoną w armatę 20K kalibru 45 mm. Produkowana w latach 1933-1934 w ilości 1884 sztuk w tym 263 z radiostacją.
• BT-5PKh – prototypowa wersja przystosowana do forsowania pod wodą przeszkód wodnych.
• BT-5 z miotaczem ognia – kilka prototypów.
• BT-7 – wersja ze zmienionym kadłubem umożliwiającym zamontowanie większej wieży. Posiadała dodatkowy zbiornik paliwa oraz nowy silnik gaźnikowy M-17F (kopia silnika BMW). Produkcję rozpoczęto w 1935. Początkowo pojazdy te były wyposażone w wieże pochodzące z czołgu BT-5. W drugiej połowie 1937 weszła do produkcji odmiana z wieżą stożkową, nową trzybiegową skrzynią przekładniową i wzmocnionym zawieszeniem. Czołgi BT-7 były produkowane do 1940. Zbudowano 4614 egzemplarzy w tym 2016 wyposażonych w radiostację.

Fińskie działo pancerne (czołg wsparcia) BT-42, na podwoziu BT-7

• BT-7M (od fabrycznego oznaczenia A-8 zwany także BT-8) – odmiana z silnikiem wysokoprężnym W-2. Produkowany seryjnie od grudnia 1939. Do końca 1940 zbudowano 715 pojazdów. Pod tym oznaczeniem wyprodukowano również serię 72 pojazdów, napędzanych silnikami gaźnikowymi M-17F, przeznaczoną dla oddziałów zmechanizowanych NKWD.
• BT-7A – wersja wsparcia artyleryjskiego, wyposażona w więżę czołgu T-26 z 76,2 mm armatą wz. 1927/32. Pojazd był uzbrojony również w dwa karabiny maszynowe. Jeden w jarzmie kulistym obok armaty, drugi (przeciwlotniczy) na obrotnicy umieszczonej na dachu wieży. Zapas amunicji kal. 76,2 mm wynosił 50 pocisków, a amunicji karabinowej 3339 pocisków. W latach 1936-1937 wyprodukowano 154 seryjne czołgi. W każdej brygadzie pancernej, były zazwyczaj cztery wozy tego typu.
• BT-7IS - wersja wyposażona w pochyły pancerz przedni i boczny kadłuba. Zmodernizowano w ten sposób 100 czołgów BT-7.
• BT-42 – odmiana zbudowana w Finlandii. Na kadłubach zdobycznych czołgów BT-7, ustawiono powiększone wieże mieszczące brytyjskie haubice kal. 114 mm. Jesienią 1942, przebudowano w ten sposób 18 pojazdów.

Służba

Czołgi BT-5 wzięły udział w hiszpańskiej wojnie domowej, walczyły także przeciwko Japonii w 1939 i Finlandii w czasie wojny zimowej (głównie BT-2 i BT-5). We wrześniu 1939 roku Armia Czerwona użyła razem 2017 czołgów BT-2/5/7. Brały udział w agresji na Polskę (np. Wojska Samodzielnej Grupy Operacyjnej Polesie zniszczyły 4 czołgi a 1 przejęły). BT-5 i BT-7 walczyły także w początkowej fazie wojny z Niemcami. Większość z nich została zniszczona lub porzucona przez załogi. Pozostałe egzemplarze wymieniono na nowocześniejsze T-34. Ostatni raz użyto ich bojowo w sierpniu 1945, na Dalekim Wschodzie.

Dane taktyczno-techniczne

	M1930 (BT-1)	BT-2	BT-5	BT-7	BT-7A	BT-7M
Załoga	3	3	3	3	3	3
Ciężar	10,5 t	11,3 t	11,5 t	13,8 t	14,5 t	14,6 t
Długość	5,50 m	5,50 m	5,50 m	5,66 m	5,66 m	5,66 m
Szerokość	2,23 m	2,23 m	2,23 m	2,29 m	2,29 m	2,29 m
Wysokość	2,28 m	2,21 m	2,23 m	2,41 m	2,52 m	2,41 m
Prześwit	0,36 m	0,35 m	0,35 m	0,40 m	0,40 m	0,40 m
Uzbrojenie	1 armata kal. 37 mm lub 1 km kal. 12,7 mm	2 km kal. 7,62 mm lub 3 km kal. 7,62 mm lub 1 armata kal. 37 mm lub 1 armata kal. 37mm i 1 km kal. 7,62 mm	1 armata kal. 45 mm i 1 km kal. 7,62 mm	1 armata kal. 45 mm i 1-3 km kal. 7,62 mm	1 armata kal. 76,2 mm i 1 km kal. 7,62 mm	1 armata kal. 45 mm i 1-3 km kal. 7,62 mm
Silnik	Liberty 338 KM	M-5 400 KM	M-5 400 KM	M-17F 450 KM	M-17F 450 KM	W-2 500 KM
Zapas paliwa		400 l	360 l	620 l	620 l	620+170 l
Prędkość maksymalna (na kołach)	75 km/h	72 km/h	72 km/h	73 km/h	73 km/h	86 km/h
Prędkość maksymalna (na gąsienicach)	44 km/h	52 km/h	52 km/h	53 km/h	53 km/h	62 km/h
Zasięg (na kołach)		200 km	200 km	460 km	460 km	700 km
Zasięg (na gąsienicach)	240 km	120 km	150 km	375 km	375 km	600 km
Opancerzenie	10-16 mm	6–13 mm	6–13 mm	6–22 mm	6–22 mm	6–22 mm